تدوین و اعتباریابی بسته آموزشی تاب آوری مبتنی بر ذهن آگاهی و بررسی اثربخشی آن بر کاهش تنیدگی روانی مادران دارای کودکان کم توان ذهنی

چکیده

هدف این پژوهش تدوین و اعتباریابی یک بسته آموزشی تاب‌آوری مبتنی بر ذهن‌آگاهی و بررسی اثربخشی آن بر کاهش تنیدگی روانی مادران دارای کودکان کم‌توان ذهنی بود. این پژوهش با رویکرد آمیخته متوالی اکتشافی انجام شد. در بخش کیفی، با استفاده از سنتزپژوهی، تحلیل مضمون و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 11 نفر از مادران دارای کودک کم‌توان ذهنی، مؤلفه‌های بسته آموزشی استخراج و در قالب یک برنامه 12 جلسه‌ای تدوین شد. روایی و اعتبار محتوایی بسته با نظر 10 نفر از متخصصان حوزه روان‌شناسی، آموزش کودکان با نیازهای ویژه و ذهن‌آگاهی بررسی و تأیید گردید. در بخش کمی، پژوهش به شیوه نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون، پس‌آزمون، گروه کنترل و پیگیری سه‌ماهه اجرا شد. تعداد 30 نفر از مادران دارای کودکان کم‌توان ذهنی به‌صورت هدفمند انتخاب و به‌طور تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل جایگزین شدند. داده‌ها با استفاده از مقیاس تنیدگی ادراک‌شده کوهن و همکاران جمع‌آوری و از طریق تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر تحلیل شدند. نتایج تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر نشان داد اثر گروه (F=14.23, p<0.001, η²=0.345)، اثر زمان (F=20.78, p<0.001, η²=0.426) و به‌ویژه اثر تعاملی زمان و گروه (F=12.81, p<0.001, η²=0.314) بر تنیدگی روانی معنادار بود. نتایج آزمون تعقیبی بونفرونی نشان داد میانگین تنیدگی روانی گروه آزمایش در پس‌آزمون و پیگیری به‌طور معناداری کمتر از گروه کنترل بود (p<0.001). همچنین مقایسه‌های زوجی نشان داد کاهش تنیدگی از پیش‌آزمون تا پس‌آزمون و پیگیری در گروه آزمایش معنادار بوده و این اثر در مرحله پیگیری نیز حفظ شده است، در حالی که در گروه کنترل تغییر معناداری مشاهده نشد. یافته‌های پژوهش نشان داد بسته آموزشی تاب‌آوری مبتنی بر ذهن‌آگاهی از اعتبار محتوایی مطلوب برخوردار بوده و به‌عنوان یک مداخله مؤثر می‌تواند تنیدگی روانی مادران دارای کودکان کم‌توان ذهنی را به‌طور معنادار کاهش دهد. پایداری نتایج در دوره پیگیری نشان می‌دهد این برنامه علاوه بر تأثیر کوتاه‌مدت، دارای اثربخشی ماندگار نیز هست. بر این اساس، استفاده از این بسته آموزشی در مدارس استثنایی، مراکز توان‌بخشی و خدمات روان‌شناختی برای ارتقای سلامت روان خانواده‌های دارای کودکان کم‌توان ذهنی توصیه می‌شود.