واکاوی مؤلفه‌های توانایی‌های شناختی و تبیین نقش هوش هیجانی در انگیزه پیشرفت و شادکامی دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه: یک مطالعه آمیخته

چکیده

هدف این پژوهش شناسایی مؤلفه‌های توانایی‌های شناختی و تبیین نقش هوش هیجانی در انگیزه پیشرفت و شادکامی دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه بود. پژوهش حاضر با رویکرد آمیخته اکتشافی متوالی (کیفی–کمی) انجام شد. در بخش کیفی، با 15 نفر از اساتید و خبرگان آموزش و پرورش مصاحبه نیمه‌ساختاریافته انجام گرفت و داده‌ها با استفاده از تحلیل محتوای کیفی با رویکرد قراردادی تحلیل شدند. در بخش کمی، روش پژوهش توصیفی–همبستگی بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهر تهران در سال تحصیلی 1402–1403 بود که از میان آن‌ها 150 نفر به روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن، پرسشنامه توانایی‌های شناختی نجاتی، پرسشنامه انگیزه پیشرفت هارتر و پرسشنامه شادکامی آکسفورد بود. داده‌ها با استفاده از آزمون همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه و تحلیل واریانس در نرم‌افزار SPSS تجزیه و تحلیل شدند. نتایج بخش کیفی منجر به استخراج 20 کد اولیه و طبقه‌بندی آن‌ها در چهار مؤلفه اصلی شامل توجه و پردازش اطلاعات، حافظه و درک شناختی، تفکر و استدلال و کارکردهای اجرایی شناخت شد که در میان آن‌ها کارکردهای اجرایی شناخت بیشترین فراوانی را داشت. یافته‌های بخش کمی نشان داد بین توانایی‌های شناختی و شادکامی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد (r=0.469, p<0.01). همچنین نتایج رگرسیون نشان داد هوش هیجانی توانایی تبیین معنادار واریانس توانایی‌های شناختی (η²=0.36) و انگیزه پیشرفت (η²=0.51) را دارد. علاوه بر این، تأثیر هوش هیجانی بر انگیزه پیشرفت درونی (η²=0.54) قوی‌تر از انگیزه پیشرفت بیرونی (η²=0.41) بود. یافته‌ها همچنین نشان دادند که هوش هیجانی به‌طور معناداری شادکامی دانش‌آموزان را پیش‌بینی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان داد که هوش هیجانی نقش مهمی در ارتقای توانایی‌های شناختی، انگیزه پیشرفت و شادکامی دانش‌آموزان دارد و می‌تواند به بهبود عملکرد تحصیلی و رفاه روان‌شناختی آنان کمک کند. همچنین، کارکردهای اجرایی شناخت به‌عنوان مهم‌ترین مؤلفه توانایی‌های شناختی شناخته شدند. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود برنامه‌های آموزشی مدارس با تأکید بر تقویت مهارت‌های شناختی، آموزش هوش هیجانی و توسعه مهارت‌های اجرایی شناخت طراحی و اجرا شوند تا زمینه رشد تحصیلی و روان‌شناختی دانش‌آموزان فراهم گردد.